INSTRUKCJA SANITARNA
DOTYCZĄCA ORGANIZOWANIA STACJONARNYCH OBOZÓW POD NAMIOTAMI, LOKALIZOWANYCH POZA WYZNACZONYMI NA STAŁE MIEJSCAMI OBOZOWISK POSIADAJĄCYCH ODPOWIEDNIĄ INFRASTRUKTURĘ

1. Lokalizacja obozu
2. Zaopatrzenie obozu w wodę
3. Warunki przechowywania żywności i przygotowywania posiłków
3.l. Magazyn żywnościowy
3.2. Punkt obierania warzyw i ziemniaków
3.3. Punkt przygotowywania posiłków
3.4. Kuchnia
3.5. Jadalnia
3.6. Zmywalnia naczyń stołowych
3.7. Zmywalnia naczyń kuchennych
3.8. Punkt sanitarny dla pracujących w kuchni
4. Próbki żywnościowe
5. Zaświadczenia lekarskie dla personelu kuchennego
6. Część sanitarna
6.1. Sposób postępowania z odpadami stałymi i ściekami
6.2. Umywalnie
6.3. Latryny
6.4. Śmietniki
6.5. Stosowanie środków dezynfekujących.
7. Część mieszkalna
7.1. Namioty
7.2. Świetlica
7.3. Zespół służby zdrowia
7.4. Część sportowa
7.5. Kąpieliska
8. Małe obozy
9. Uwagi końcowe
Załącznik nr 1 - regulamin sanitarny obozu (wzór)
Załącznik nr 2 - regulamin sanitarny dla personelu kuchennego i zastępu służbowego (wzór)

Niniejsza instrukcja została opracowana w oparciu o wytyczne i instrukcję opracowaną przez Główny Inspektorat Sanitarny. 
1. Lokalizacja obozu
a. 	Lokalizacja obozu pod namiotami powinna być zgłoszona do terenowo właściwej stacji sanitarno-epidemiologicznej w ciągu 48 godzin od przyjazdu uczestników.
b.	Przy zatwierdzaniu placówki – sezonowego obozowiska bez stałej infrastruktury – należy przedłożyć właściwemu terenowo państwowemu inspektorowi sanitarnemu kartę kwalifikacyjną obiektu stanowiącą załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 stycznia 1997 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać organizatorzy wypoczynku dzieci i młodzieży szkolnej, a także zasad jego organizowania i nadzorowania (Dz. U. nr 12, poz. 67 z późn. zm.).
c.	Przy zatwierdzaniu placówki należy uwzględniać kwalifikacje źródła i sposób zaopatrzenia w wodę zdatną do picia i celów gospodarczych, sposób postępowania z odpadami stałymi i ściekami, lokalizację części mieszkalnej, kuchni, umywalni, ustępów, pojemników na śmieci.
d. 	Obóz powinien być zlokalizowany z dala od obiektów uciążliwych dla otoczenia oraz z dala od wód zalewowych. Wielkość terenu powinna umożliwić swobodne rozbicie obozu z należytym przestrzennym rozmieszczeniem części mieszkalnej, sanitarnej, kuchni, terenów sportowych.
e.	Wskazane jest lokalizowanie obozu na terenach atrakcyjnych pod względem turystyczno-rekreacyjnym i w miarę możliwości w pobliżu wód powierzchniowych (rzeka, jezioro), nadających się do kąpieli.

2. Zaopatrzenie obozu w wodę
a.	Bezwzględnym warunkiem przydatności terenu pod obóz jest możliwość jego łatwego zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi.
b.	Obóz powinien być zaopatrywany w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi ze źródła lub studni zlokalizowanych na terenie obozu lub w nieznacznej odległości od niego.
c.	Woda, w którą zaopatrywany jest obóz, powinna spełniać wymagania rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 listopada 2002 r. w sprawie wymagań dotyczących jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. nr 203, poz. 1718).
d.	W szczególnych przypadkach (awaryjnych) wodę można dowozić beczkowozami/cysternami bezpośrednio ze źródła wskazanego przez właściwego terenowo państwowego inspektora sanitarnego.
e.	Zastosowanie beczkowozu/cysterny do zaopatrzenia w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi musi spełniać następujące warunki:
a) beczkowóz nie może służyć do innych celów, jak tylko i wyłącznie do transportu i magazynowania wody do picia; pojemnik musi być wykonany z materiałów dopuszczonych do kontaktu z wodą przeznaczoną do spożycia przez ludzi – wyposażony w higieniczne punkty (zawory czerpalne) do poboru wody z beczkowozu/cysterny,
b) węże służące do podawania wody do beczkowozu/cysterny muszą służyć tylko do tego celu, być odpowiednio przechowywane i dezynfekowane,
c) wlew wody do beczkowozu musi posiadać trwałe i szczelne zamknięcie,
d) przed pierwszym użyciem, a także następnie w odstępach tygodniowych, pojemnik powinien być dokładnie myty i dezynfekowany (procedura dezynfekcji powinna być uzgodniona z właściwym terenowo inspektorem sanitarnym),
e) magazynowanie wody w beczkowozie/cysternie nie może trwać dłużej niż jedną dobę,
f) beczkowóz/cysterna z wodą winna być przetrzymywana w miejscu nie nasłonecznionym,
g) woda z beczkowozu/cysterny przeznaczona do spożycia przez ludzi może być używana wyłącznie po przegotowaniu.
Ww. informacja powinna być trwale umieszczona na beczkowozie/cysternie.
3. Warunki przechowywania żywności i przygotowywania posiłków
Część żywieniową obozu należy usytuować w odległości minimum 15 m od części mieszkalnej. Część żywieniowa obejmuje:
•	magazyn żywnościowy,
•	punkt obierania warzyw i ziemniaków (w tym punkt do sterylizacji jaj),
•	punkt przygotowywania posiłków,
•	kuchnię (zadaszoną),
•	jadalnię (zadaszoną),
•	zmywalnię naczyń kuchennych,
•	zmywalnię naczyń stołowych,
•	punkt sanitarny. 
3.l. Magazyn żywnościowy
a.	Produkty żywnościowe powinny być przewożone środkami transportu przeznaczonymi wyłącznie do tego celu i w taki sposób, aby nie została naruszona jakość zdrowotna tych artykułów. Żywność powinna być przewożona w specjalnie do tego celu przeznaczonych pojemnikach. 
b.	W przypadku przewozu tym samym środkiem transportu równocześnie artykułów i innych towarów albo różnych rodzajów żywności, towary te i artykuły muszą być oddzielone w taki sposób, aby nie było możliwe ich wzajemne zanieczyszczenie i oddziaływanie. Gdy przewożone są inne artykuły niż żywnościowe, należy środek transportu wyczyścić lub zdezynfekować przed kolejnym transportem.
c.	Magazyn żywnościowy należy organizować w budynku lub w specjalnie do tego celu przeznaczonym namiocie. Magazyn musi być suchy, przewiewny, chłodny, oraz wyposażony w odpowiedni sprzęt: półki, podstawki pod worki itp.
d.	Magazynowanie może odbywać się jedynie w pomieszczeniach spełniających wymagania higieniczne przy zastosowaniu zasady segregacji produktów. Należy kontrolować termin przydatności do spożycia produktów. Należy stosować się do podanej przez producenta na opakowaniu danego produktu informacji o sposobie i warunkach przechowywania.
e.	Produkty spożywcze powinny być składowane według rodzajów, osobno zaś produkty wydzielające swoistą woń. Wszystkie produkty znajdujące się w magazynie muszą być osłonięte przed muchami i gryzoniami oraz innymi szkodnikami.
f.	W miarę możliwości (podłączenie obozowiska do sieci energetycznej) magazyn należy wyposażyć w urządzenia chłodnicze. W przypadku ich braku należy urządzić chłodnię, którą może być np. piwniczka zbudowana w ziemi ("ziemianka"); w takim jednak przypadku w produkty wymagające chłodziarki (np. mrożonki, lody) należy wykluczyć z jadłospisu lub zaopatrywać się w nie z dnia na dzień. Produkty przechowywane w ziemiance muszą być odpowiednio zabezpieczone przed zanieczyszczeniem.
g.	Mięso, wędliny, ryby, jaja, mleko pasteryzowane i przetwory mleczne (sery, jogurty, kefiry, śmietanę), tłuszcze (masło, margaryna, majonez, oleje roślinne) należy przechowywać w odpowiednich pojemnikach przeznaczonych do kontaktu z żywnością, w pomieszczeniach chłodnych (ziemianka, chłodziarka). Temperatura nie powinna być wyższa niż 10°C (w przypadku lodów - poniżej 0°C).
h.	Warzywa należy przechowywać w specjalnie do tego celu przeznaczonej piwnicy, ziemiance lub w namiocie (na półkach lub w skrzynkach).
3.2. Punkt obierania warzyw i ziemniaków
	Należy zorganizować punkt obierania warzyw i ziemniaków wyposażony w niskie ławeczki do siedzenia, podstawy pod naczynia itp. Warzywa przed obieraniem należy dokładnie umyć szczotką i wypłukać. Ziemniaki i warzywa należy obierać w dniu spożycia, a obierki należy zbierać do specjalnego pojemnika.
3.3. Punkt przygotowywania posiłków
a.	Posiłki należy przygotowywać w warunkach higienicznych, zapewniając właściwą ilość sprawnego sprzętu. Posiłki należy przygotowywać na powierzchniach wykonanych w sposób gwarantujący łatwe czyszczenie oraz, jeżeli jest to niezbędne, dezynfekcję; do wykonania tych powierzchni używa się materiałów gładkich, zmywalnych i nietoksycznych (§ 20 pkt 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002 roku w sprawie wymagań higieniczno-sanitarnych (...), Dz. U. nr 234, poz. 1979), np. na specjalnie do tego celu przeznaczonych stołach pokrytych blachą aluminiową, blachą ze stali nierdzewnej, laminatem lub ceratą, kilkakrotnie zmywanych w ciągu dnia.
b.	Mięso dzieli się i porcjuje na desce przeznaczonej tylko do tego celu, którą po każdorazowym użyciu należy starannie umyć. Deski do przygotowywania produktów muszą być oznakowane i wykorzystywane zgodnie z przeznaczeniem:
	- do mięsa surowego (MS), do mięsa gotowanego (MG), do warzyw (WS) i (WG), do ryb (RS) i (RG), do pieczywa (P), do sera (S), do wędlin (Wd)
c.	Nie wolno mieszać pozostałości potraw ze świeżym surowcem, ponieważ grozi to zatruciem pokarmowym. Nie wolno powtórnie zamrażać raz rozmrożonych produktów. 
d. Posiłki i potrawy powinny być przygotowywane w miarę możliwości bezpośrednio przed spożyciem, z ograniczeniem ich przechowywania. 
e. Przy układaniu jadłospisów należy dobierać potrawy, które nie wymagają skomplikowanego procesu przygotowania i są stosunkowo bezpieczne (bez dodatku surowych jaj, poddawane obróbce termicznej, bezpośrednio przygotowane surówki warzywne bez dodatku sosów lub majonezu).
3.4. Kuchnia
a.	Trzon kuchenny należy budować w pobliżu źródła wody; w miejscu osłoniętym od wiatru. Płytę kuchenną należy umieszczać na wysokości 40-50 cm nad ziemią (ta wysokość ułatwia przestawianie kotłów). Kuchnia musi być osłonięta dachem, powinna być wyposażona w dostateczną ilość sprzętu gospodarczego.
b.	Należy przestrzegać zasad gotowania wody, mleka, zupy w kotłach tylko do tego celu przeznaczonych. Używanie kotłów z uszkodzoną emalią jest niedozwolone.
c.	Teren w pobliżu kuchni musi być starannie wygrabiony. 
d.	Przy użytkowaniu kuchni gazowych zbiorniki z gazem muszą być ustawione minimum 2 m od źródła ognia i odpowiednio zabezpieczone.
3.5. Jadalnia
a.	Jadalnia musi być zadaszona, wyposażona w stoły i ławki. 
b.	Blaty stołów muszą być wykonane z materiału łatwo zmywalnego lub przykryte ceratą. 
c.	W bezpośredniej bliskości stołówki należy zlokalizować punkt wydawania posiłków.
3.6. Zmywalnia naczyń stołowych
a.	Należy wyznaczyć miejsce do zmywania naczyń stołowych, znajdujące się poza kuchnią. Należy wyposażyć je w odpowiednią ilość sprzętu: wanienki oraz podstawki pod wanienki, ścierki (gąbki, zmywaki), środki myjące itp. Należy zapewnić gorącą wodę.
b.	Naczynia po usunięciu z nich resztek pokarmów do zamykanych pojemników należy zmywać w ciepłej wodzie z dodatkiem odpowiednich środków, po czym dokładnie spłukać, a następnie wyparzyć przez zanurzenie w kotle z wrzącą wodą. Zalecane jest zaopatrzenie zmywalni naczyń stołowych w dozowniki ze środkiem do mycia naczyń.
c.	Sprzęt używany do mycia naczyń stołowych (wanienki, ścierki, zmywaki itp.) musi być po każdym posiłku starannie myty i co najmniej raz dziennie wyparzany wrzącą wodą lub dezynfekowany. Podczas wyparzania naczyń należy zwrócić szczególna uwagę na bezpieczeństwo wykonywanych czynności.
d.	Zabrania się używania tego samego sprzętu do mycia naczyń kuchennych i naczyń stołowych.
e.	Naczynia stołowe ogólnego użytku (nie dotyczy menażek, kubków i sztućców użytkowanych indywidualnie przez uczestników obozu) muszą być wyparzone we wrzącej wodzie.
f.	Czyste naczynia należy przechowywać w specjalnym magazynie ustawione na półkach, osłonięte od kurzu i owadów.
g.	Menażki użytkowane indywidualne przez uczestników obozu są przechowywane przez uczestników w wyznaczonych miejscach. Menażki po umyciu muszą być osuszone.
h.	Resztki pokarmowe powinny być przechowywane w specjalnie do tego przygotowanych przykrytych pojemnikach. Pojemniki po opróżnieniu powinny być myte i dezynfekowane. 

3.7. Zmywalnia naczyń kuchennych
a.	Naczynia kuchenne należy zmywać w gorącej wodzie, w miejscu specjalnie do tego wyznaczonym poza terenem kuchni, wyposażonym w odpowiednią ilość sprzętu: wanienki oraz podstawki pod wanienki, ścierki (gąbki, zmywaki), środki myjące itp. Należy zapewnić gorącą wodę.
b.	Naczynia należy po umyciu dokładnie spłukać i osuszyć, a następnie przechowywać w miejscu do tego wyznaczonym, osłonięte od kurzu i owadów. 
c.	Sprzęt używany do mycia naczyń kuchennych (wanienki, ścierki, zmywaki itp.) musi być po każdym posiłku starannie myty i co najmniej raz dziennie wyparzany wrzącą wodą lub dezynfekowany. Podczas wyparzania naczyń należy zwrócić szczególna uwagę na bezpieczeństwo wykonywanych czynności.
3.8. Punkt sanitarny dla pracujących w kuchni
Na wyposażenie punktu sanitarnego składają się: wieszaki na odzież ochronną, stanowisko mycia rąk, mydło dezynfekujące, ręczniki jednorazowe, apteczka pierwszej pomocy.
4. Próbki żywnościowe
a.	Ze wszystkich posiłków należy pobierać czystymi i wyparzonymi metalowymi narzędziami próbki żywnościowe (tak, by zawierała możliwie wszystkie składniki potrawy) i przechowywać w czystych, wyparzonych, szczelnie zamkniętych i opisanych pojemniczkach (szklanych, porcelanowych, emaliowanych). Próbki te należy przechowywać w oddzielnej chłodziarce w temperaturze 0-4 °C (w przypadku lodów temperatura poniżej 0°C).
b.	Dopuszcza się przechowywanie próbek żywnościowych w wyodrębnionym miejscu w ziemiankach pod warunkiem, że zachowane zostaną wymogi sanitarno-higieniczne dotyczące umieszczania ww. próbek żywnościowych w szczelnie zamkniętych i opisanych pojemniczkach.
c.	Opis próbki powinien zawierać: zawartość produktu, datę i godzinę przygotowania potrawy oraz imię i nazwisko osoby pobierającej ową próbkę. Opis próbki produktu pochodzącego z konserw powinien być uzupełniony o dane dotyczące producenta a także o datę produkcji lub termin przydatności do spożycia konserwy.
d.	Próbki środków spożywczych należy pobierać w następujących ilościach (przy czym produkty stałe powinny być w jednym kawałku):
•	zupy - po 50 g;
•	mięso, potrawy mięsne i rybne - po 50 g;
•	wędliny i wyroby wędliniarskie - po 50 g w jednym kawałku;
•	jarzyny gotowane, sosy, potrawy mączne oraz mleczne, leguminy - po 50 g;
•	wyroby garmażeryjne - po 50 g;
•	lody - po 50 g.
e.	Próbki z zakupionych wyrobów garmażeryjnych należy pobrać bezpośrednio po dostarczeniu wyrobów na teren obozu.
f.	Obowiązek pobierania i przechowywania próbek pokarmowych spoczywa na osobie wyznaczonej przez komendanta obozu. Próbki żywnościowe należy przechowywać przez 48 godzin.
g.	W przypadku dowożenia gotowych posiłków obowiązek pobierania i przechowywania próbek spoczywa na producencie posiłków.
h.	Jakość prowadzonego żywienia jest oceniana w oparciu o zalecenia Instytutu Żywności i Żywienia.

Ww. wymagania są zgodne z ustawą z dnia 11 maja 2001 r. o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia (Dz. U. nr 63, poz. 634); rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie pobierania i przechowywania próbek żywności przez zakłady żywienia zbiorowego (Dz. U. z 2003 r. nr 27, poz. 238); rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wymagań sanitarnych dotyczących środków transportu żywności, substancji pomagających w przetwarzaniu, dozwolonych substancji dodatkowych i innych składników żywności;(Dz.U. z 2003 r. nr 21 poz. 179) rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wymagań higieniczno-sanitarnych zakładów i wymagań dotyczących higieny w procesie produkcji i w obrocie artykułami oraz materiałami i wyrobami przeznaczonymi do kontaktu z tymi artykułami (Dz. U. nr 234, poz. 1979).
5. Zaświadczenia lekarskie dla personelu kuchennego
Zgodnie z § 24 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19grudnia 2002 roku w sprawie wymagań higieniczno-sanitarnych (...), (Dz. U. Nr 234, poz. 1979), osoby wykonujące prace w procesie produkcji lub w obrocie żywnością przy pracach wymagających bezpośredniego stykania się z artykułami żywnościowymi muszą posiadać odpowiedni stan zdrowia, potwierdzony orzeczeniem lekarskim wydawanym na podstawie przepisów ustawy o służbie medycyny pracy. 
6. Część sanitarna
Należy zapewnić właściwą lokalizację, urządzenie i stan higieniczny obiektów sanitarnych, takich jak: umywalnie, WC, śmietniki.
Dopuszcza się stosowanie latryn naturalnych, pod warunkiem, że nieczystości odprowadzane do dołów chłonnych będą odkażane odpowiednimi środkami i zasypywane ziemią.
6.1. Sposób postępowania z odpadami stałymi i ściekami
Odpady stałe i ścieki powinny być gromadzone w szczelnych zbiornikach i okresowo wywożone do oczyszczalni lub na wylewisko komunalne. Jest to wymóg higieniczny zgodny z ustawą z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. nr 16, poz. 78 ze zm.), ustawą z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. nr 72, poz. 747 ze zm.) oraz zgodny z ustawą z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz. U. nr 15, poz. 622 ze zm.) oraz zgodny z Ustawą o odpadach z dnia 27 kwietnia 2001r (Dz. U. nr 62.628 ze zm.). 
Dopuszcza się wylewanie ścieków do dołów chłonnych pod warunkiem używania do mycia środków powierzchniowo czynnych, ulegających biodegradacji zgodnie z Ustawą z dnia 22 stycznia 2000 roku o ogólnym bezpieczeństwie produktów (Dz. U. nr 15, poz. 179) – na etykiecie środka do mycia powinna być umieszczona odpowiednia informacja.
6.2. Umywalnie 
a.	Uczestnicy obozu powinni mieć zapewnione warunki do pełnego utrzymania higieny osobistej, w miarę możliwości w bieżącej wodzie (np. przez zainstalowanie umywalni z kranami). Na 10 uczestników powinien przypadać co najmniej jeden kran lub na 10 uczestników co najmniej jedna miednica. Umywalnia powinna być zadaszona i osłonięta od wiatru oraz w miarę możliwości zapewniać intymność czynności higienicznych. Umywalnie i dół na brudną wodę powinny być zlokalizowane w odległości co najmniej 15 m od bloku żywieniowego i części mieszkalnej oraz co najmniej 20 m od miejsca pobierania wody.
b.	Należy organizować oddzielne umywalnie dla dziewcząt i chłopców. Dla mniejszych obozów (poniżej 50 osób) dopuszcza się jedną umywalnię z wyodrębnieniem czasu toalety dla dziewcząt i chłopców.
c.	Wyposażenie umywalni:
•	odpowiednia liczba miednic (minimum 1 miednica na 10 osób),
•	dostęp do ciepłej wody,
•	pojemnik z przykryciem na zużyte opatrunki i środki higieniczne,
•	proszek i szczotki do mycia miednic,
•	wieszak na ubranie,
•	podest lub podłoga dla myjących się, wskazane są zasłony lub kabiny zapewniające intymność.
d.	Miednice powinny być po każdorazowym użyciu dokładnie umyte i przynajmniej raz w tygodniu poddane dezynfekcji z użyciem środków odkażających.
e.	Zgodnie z wymogami ochrony środowiska zabrania się bezpośredniego mycia w naturalnych zbiornikach wodnych, natomiast dopuszczalne jest mycie wodą czerpana z naturalnych zbiorników wodnych i cieków wodnych pod warunkiem stosowania higienicznych środków biodegradowalnych (opis na etykiecie środka) oraz odprowadzania nieczystości do wydzielonych dołów chłonnych w odległości nie mniejszej niż 10 m od danego zbiornika - cieku wodnego i zabezpieczonych przed bezpośrednim przesiąkaniem do ww. wód.
6.3. Latryny 
a.	Latryny należy budować na uboczu, w miejscach osłoniętych, na terenie suchym, po stronie zawietrznej w stosunku do obozu. Odległość od obozu w granicach 50 - 100 m. 
b.	Dojście do latryny musi być dobrze oznakowane, widoczne także w nocy. Latryna powinna być zbudowana nad odpowiednim zbiornikiem na fekalia lub nad dołem o głębokości 1-1,5 m i długości proporcjonalnej do liczby uczestników (1 oczko na 15 osób). 
c.	Latryna musi być zadaszona, mieć mocną obudowę, wysokość siedzenia dostosowaną do wzrostu uczestników, dół zabezpieczony przed wpadnięciem. Po wypełnieniu latryny do 2/3, należy opróżnić ją sprzętem asenizacyjnym lub zasypać.
d.	Przy latrynie powinien znajdować się:
•	w przypadku latryn naturalnych (ziemnych) – piasek do przesypywania i łopatka, 
•	papier toaletowy.
e.	Latryna musi być regularnie dezynfekowana.
6.4. Śmietniki 
a.	Odpady stałe (śmieci) powinny być usuwane z terenu obozu zgodnie z zasadami obowiązującymi na danym terenie. Obóz powinien mieć podpisaną umowę na wywóz nieczystości stałych z wyspecjalizowaną firmą.
b.	Śmietniki (miejsca składowania odpadów stałych) należy budować w odległości przynajmniej 20 m od części mieszkalnej, kuchni, punktu pobierania wody i kąpieliska, w miejscu zacienionym, osłoniętym, po stronie zawietrznej w stosunku do obozu, w miejscu umożliwiającym łatwy wywóz. Odpady należy gromadzić w pojemniku (kontenerze) podstawianym przez firmę wywożącą odpady lub w mocnych workach foliowych, szczelnie zawiązywanych po wypełnieniu.
c.	Zaleca się prowadzenie na obozie wstępnej segregacji odpadów. Odpady palne (papier, drewno itp.) mogą być przeznaczone do spalania w piecu kuchennym. Czyste szkło, odpady z tworzyw sztucznych, puszki aluminiowe itp. surowce wtórne mogą być gromadzone i wywożone do pojemników przeznaczonych na selektywną zbiórkę odpadów. Odpady biodegradowalne mogą być przeznaczone na kompostowanie. 
d.	Szczegółowych informacji o możliwościach gospodarki odpadami na danym terenie udzielają wydziały ochrony środowiska w urzędach gminnych.
6.5. Stosowanie środków dezynfekujących
a.	Środki dezynfekujące należy przechowywać w miejscu suchym, chłodnym, przewiewnym i zabezpieczonym przed opadami atmosferycznymi oraz dostępem osób niepowołanych.
b.	Dezynfekcję mogą przeprowadzać osoby pełnoletnie, po odpowiednim przeszkoleniu. Należy przestrzegać sposobu użycia i zasad bezpieczeństwa podanych przez producenta danego preparatu.
	Ogólne zasady bezpieczeństwa: W przypadku używania preparatów zawierających wodorotlenki (zasady) lub kwasy, wydzielających chlor lub zawierających substancje drażniące, do przyrządzania roztworu środka dezynfekującego i podczas jego stosowania należy założyć rękawice gumowe i fartuch ochronny. W przypadku mieszania z wodą preparatu w postaci proszku lub koncentratu zachodzi niebezpieczeństwo wypryśnięcia mieszaniny i uszkodzenia oka. Należy zachować szczególną ostrożność, nie zbliżać twarzy do sporządzanej mieszaniny. 
c.	Obowiązek zapewnienia środków dezynfekujących spoczywa na organizatorach obozu. 
7. Część mieszkalna
W skład części mieszkalnej wchodzą: namioty mieszkalne uczestników, komendy i kadry obozu, namiot-świetlica oraz namioty zespołu służby zdrowia. 

7.1. Namioty
a.	Namioty należy ustawiać w miejscach bezpiecznych, suchych, osłoniętych od wiatru.
b.	Odległość między namiotami powinna umożliwiać swobodne przejście. Każdy namiot (bez względu na rodzaj stelaża) musi być kompletnie olinowany. Sąsiadujące ze sobą namioty nie mogą być połączone wspólnymi linami.
c.	Przy urządzaniu namiotów i korzystaniu z nich należy przestrzegać następujących zasad:
•	w namiocie typu 10-osobowego powinno mieszkać nie więcej niż 6-7 osób,
•	kanadyjki lub łóżka polowe (ew. prycze) należy ustawić z zachowaniem swobodnego dostępu przynajmniej z jednej, dłuższej strony - szerokość przejścia powinna wynosić co najmniej 40 - 50 cm,
•	namioty mieszkalne muszą być wyposażone w wieszaki na ubrania i ręczniki oraz w półki na plecaki, na przybory toaletowe i na obuwie,
•	zabrania się przechowywania rzeczy bezpośrednio na ziemi, wieszania ich na taśmach przymocowanych do płacht namiotowych i na linkach namiotowych, 
•	mokre rzeczy nie powinny być przechowywane wraz z suchymi - należy zapewnić możliwość suszenia (zorganizowanie suszarni),
•	w przypadku korzystania z małych namiotów, należy spać na materacach (pneumatycznych lub podgumowanych, albo na matach turystycznych); zabrania się układania posłań bezpośrednio na ziemi,
•	namioty należy codziennie wietrzyć, podwijając ich poły.
7.2. Świetlica
Na każdym obozie należy przeznaczyć, co najmniej jeden duży namiot na świetlicę, w której można prowadzić zajęcia z uczestnikami. 
7.3. Zespół służby zdrowia
a.	Dla obozu, liczącego powyżej 30 osób należy zapewnić stałą opiekę kwalifikowanej kadry medycznej (lekarz lub pielęgniarka). Dla mniejszych jednostek wyznacza się przeszkoloną osobę pełniąca obowiązki w zakresie udzielania podstawowej i pierwszej pomocy.
b.	Do obowiązków kadry medycznej należy prowadzenie ewidencji udzielonych porad i wydanych leków.
c.	Zespół służby zdrowia powinien być ulokowany w wydzielonym miejscu części mieszkalnej obozu. 
d.	W skład zespołu służby zdrowia wchodzą:
•	ambulatorium - osobny namiot wyposażony w odpowiedni sprzęt, leki i urządzenia: łóżka, pościel, fartuchy, zamykane szafki na leki, stanowisko dezynfekującego do mycia rąk, szczelnie zamykany pojemnik na odpadki itp.;
•	izba chorych - osobno namioty dla dziewcząt i chłopców; dla obozów do 50 uczestników dopuszcza się wydzielenie wyraźnie oddzielonej części męskiej i żeńskiej w obrębie jednego namiotu pełniącego funkcję izby chorych. Namioty powinny być wyposażone w odpowiedni sprzęt: łóżka z pościelą, stoliki, wieszaki na rzeczy osobiste. Należy przewidzieć, co najmniej dwie zmiany bielizny pościelowej na jedno łóżko.
7.4. Część sportowa 
Część sportowa obozu powinna być zorganizowana w sposób bezpieczny, w miejscach nie stwarzających zagrożeń dla uczestników. 

7.5. Kąpieliska 
Woda w kąpieliskach powinna spełniać wymagania rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 16 października 2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda w kąpieliskach (Dz. U. nr 183, poz. 1530).

a.	kąpielisko wyznacza się w miejscu o dnie twardym, piaszczystym, nie zarośniętym (jezioro, rzeka),
b.	miejsca do kąpieli nie wolna urządzać w stawach, częściach jezior porośniętych szuwarami, o mulistym dnie (brzeg powinien być łatwo dostępny, łagodnie opadający, nadający się do plażowania), na rzece powinien być to prosty odcinek brzegu,
c.	długość kąpieliska w granicach do 50 m, głębokość wody musi być dostosowana do przeciętnego wzrostu uczestników obozu; w części płytkiej 50 cm, w części głębokiej nie może przekraczać 1 m,
d.	przy kąpielisku wskazane jest urządzenie pomostu,
e.	kąpielisko musi być wyposażone w odpowiedni sprzęt ratowniczy,
f.	kąpiel organizowana może być tylko pod opieką ratownika WOPR zgodnie z obowiązującym regulaminem kąpieli. 
8. Małe obozy
W przypadku małych obozów należy stosować indywidualną ocenę zagrożenia dla zdrowia, np. jeżeli harcerze przygotowują sami posiłki, taki obóz nie powinien być traktowany identycznie jak typowe zakłady żywienia zbiorowego otwartego.
Problem ten powinien być załatwiony na szczeblu wojewódzkim, drogą współpracy z państwowymi powiatowymi inspektorami sanitarnymi przez ustalenie priorytetów dla sytuacji specyficznych, jakimi są małe obozy harcerskie, z uwzględnieniem zasad higieniczno-sanitarnych. 
9. Uwagi końcowe
Przytoczone wymogi są racjonalne i dają możliwość pełnej realizacji. Jednocześnie należy podkreślić, że ewentualne odstępstwa od ww. wymogów powinny być uzgodnione z właściwym terenowo państwowym inspektorem sanitarnym po zapoznaniu się miejscem lokalizacji obozu, a także zależne od liczby uczestników i czasu trwania obozu. Rozstrzygnięcie problemów sanitarno-higienicznych powinno być załatwione lokalnie, zgodnie z kompetencjami. 
Załącznik nr 1 - regulamin sanitarny obozu (wzór)
1.	Za porządek i czystość na terenie obozu odpowiada komendant obozu, który ustala zakres odpowiedzialności dla kadry wychowawczej i personelu gospodarczego obozu. 
2.	Kadra obozu obowiązana jest do prowadzenia pracy zdrowotno-wychowawczej z uczestnikami, w tym również w zakresie porządku, czystości i higieny.
3.	Prace porządkowe wykonują zastępy służbowe, nadzorowane przez instruktora służbowego. Instruktor służbowy ustala zadania dla zastępów służbowych w porozumieniu z komendą obozu, lekarzem, kwatermistrzem.
4.	Komendant obozu dokonuje codziennie przeglądu czystości na terenie obozu.
5.	Za czystość w namiotach odpowiadają ich mieszkańcy, zobowiązani do codziennego, starannego słania łóżek, trzepania koców, do utrzymywania ładu w plecakach i na półkach.
6.	Za stan sanitarny zespołu służby zdrowia odpowiada personel medyczny. Za bieżący stan sanitarny części żywieniowej odpowiada kwatermistrz lub inna osoba zgodnie z zakresem odpowiedzialności ustalonym przez komendanta obozu, przy czym personel medyczny prowadzi stały nadzór nad utrzymaniem standardów części żywieniowej.
7.	Personel medyczny nadzoruje od strony merytorycznej całość obozu w zakresie zasad higieny, w tym również pod kątem wartości odżywczych i zdrowotnych serwowanych posiłków, przedkładając komendantowi obozu wnioski i zalecenia do wykonania w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości. 
8.	Zastęp służbowy w czasie pełnienia służby przestrzega przepisów sanitarnych, zawartych w niniejszej instrukcji.
9.	Za czystość umywalni i latryn odpowiadają wszyscy uczestnicy obozu, w szczególności osoba odpowiedzialna wyznaczona przez komendanta (oboźny, instruktor służbowy, zastępowy zastępu służbowego itp.)

Załącznik nr 2 – regulamin sanitarny dla personelu kuchennego i zastępu służbowego (wzór) 
1.	Personel kuchenny i zastęp służbowy zobowiązany jest do przestrzegania następujących zasad:
a. 	służbę w kuchni pełnią tylko osoby zdrowe (personel kuchenny musi posiadać aktualne zaświadczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych),
b. 	z pracy w zastępie służbowym wyklucza się chorych na biegunkę, zakatarzonych, z ropniami i skaleczeniami na rękach itp.,
c. 	instruktor służbowy lub inna osoba odpowiedzialna, wyznaczona przez komendanta obozu jest obowiązana poinstruować członków zastępu służbowego o podstawowych zasadach sanitarnych i zasadach bezpieczeństwa przy pracach wykonywanych w ramach służby kuchennej. 
2.	Personel kuchenny i zastęp służbowy:
a. 	dbają o czystość rąk; myją je wodą z mydłem przed przystąpieniem do pracy i po jej ukończeniu oraz po każdej przerwie w pracy bądź też po zmianie rodzaju czynności (np. po rąbaniu drewna a przed obieraniem warzyw), przy czym wskazane jest wydzielenie części zastępu służbowego „brudnej”- np. rąbanie drewna, palenie w piecach oraz części „czystej” mającej bezpośredni kontakt z przygotowaniem posiłków,
b. 	wykonują pracę w odzieży ochronnej (biały fartuch przy sporządzaniu i wydawaniu posiłków, kolorowy, jasny przy wykonywaniu innych czynności, włosy przykryte chusteczką, siatką),
c. 	przechowują w magazynie odzież ochronną w miejscu do tego celu przeznaczonym, oddzielnie od odzieży osobistej,
d.	w odzieży ochronnej nie wykonuje czynności nie związanych z pracą w kuchni (odzież ochronną należy zdjąć przed pójściem do latryny).
3.	Do obowiązków zastępu służbowego należy m. in.:
a.	obieranie warzyw w miejscu do tego celu przeznaczonym,
b.	zmywanie naczyń zgodnie z zasadami podanymi w punkcie „zmywalnia naczyń kuchennych", a po umyciu przenoszenie ich do magazynu,
c.	dbanie o czystość kuchni i zaplecza w czasie służby, a przed zakończeniem służby wykonanie następujących czynności:
•	umycie naczyń i urządzeń kuchennych,
•	sprzątanie terenu kuchni, obieralni warzyw i zmywalni,
•	mycie stołów i sprzątanie terenu jadalni,
•	czyszczenie i dezynfekcja pojemników na odpadki itp. (tylko osoby pełnoletnie),
•	pranie fartuchów, wygotowanie lub dezynfekcja ścierek i zmywaków;
d. 	wykonywanie innych prac pomocniczych podczas przygotowywania posiłków pod nadzorem personelu kwalifikowanego.
4.	Przekazanie i przyjęcie służby powinno odbywać się po sprawdzeniu stanu higienicznego sprzętu, urządzeń kuchennych, czystości terenu i urządzeń sanitarnych pozostawionych przez zastęp kończący służbę.
5.	Pracę zastępu służbowego nadzoruje instruktor służbowy, który odpowiada za bezpieczeństwo jego członków i za przestrzeganie przez nich przepisów niniejszego regulaminu.